Projekt (2022)

Od zakończenia wojny minęło 76 lat. Nowe techniki pomiarowe, łatwiejszy dostęp do archiwów przyczyniają się do intensyfikacji badań na funkcjonowaniem obozów koncentracyjnych, pracy, karnych i zagłady z okresu II wojny światowej.
Należy w tym miejscu podkreślić, że pamięć zbiorowa dotycząca niektórych z tych obozów zanika, zwłaszcza jeśli nigdy nie zostały one włączone do programów związanych z upamiętnieniami (zwłaszcza w przypadku mniejszych podobozów lub filii obozowych). Brak uregulowań prawnych oraz zawiłe kwestie związane z własnością gruntu tylko potęgują trudności, jakie napotyka się przy próbie upamiętnienia tych obiektów. Nic dziwnego, bo niektóre obozy wraz z upływem czasu popadały w zapomnienie.

Taki przypadek ma miejsce w południowo – zachodniej Polsce i obejmuje file obozowe, które powstały podczas II wojny światowej przy niemieckim nazistowskim obozie koncentracyjnym Gross-Rosen. Projekt ma na celu zlokalizowanie i potwierdzenie położenia fili obozowych wchodzących w skład Arbeitslager Riese oraz ocenieniu ich stanu zachowania z wykorzystaniem wieloźródłowych danych przestrzennych i relacji ocalałych świadków. Te trudno dostępne miejsca zlokalizowane w terenie górzystym poddały się sukcesji wtórnej zbiorowisk roślinnych. W innych przypadkach tereny obozowe zostały sprzedane i aktualnie są własnością prywatną. Tylko nieliczne obiekty oznaczone są tablicami informacyjnymi. Dość często władze samorządowe mają problemy z oznaczeniem tych miejsc w swoich planach zagospodarowania terenu. Podobne przypadki występują nie tylko w Polsce. Zagrożeniami dla obiektów dziedzictwa kulturowego są nie tylko sukcesja roślinności, działalność człowieka ale również upływ czasu, świadome lub nieświadome odrzucenie historii i wspomnień czy blokowanie działań ratunkowych przez władze lokalne.

Rozpoczęcie kompleksowych badań naukowych ma więc również znaczenie dla prowadzonego obecnie przez Instytut Pamięci Narodowej śledztwa w sprawie zbrodni wojennych popełnionych w obozie koncentracyjnym Gross-Rosen i jego filiach (w tym również w Arbeitslager Riese), a także dla należytego upamiętnienia i oznakowania tych miejsc pamięci.

Za czasów rządów komunistycznych w Polsce (1945-1990) ślady zbrodni zacierały się. Baraki obozowe rozbierano, wywożono materiały budowlane i maszyny. Nikt nie prowadził kompleksowych badań zbrodni jakie miały miejsce przy projekcie Riese. Doraźne polskie śledztwa z lat 60. i 70. prowadzone przez Główną Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich nie doprowadziły do przełomu i wyjaśnienia sprawy. Oddzielne śledztwa w latach 60., 70. i 80 prowadziła także Centrala Badania Zbrodni Narodowosocjalistycznych w Ludwigsburgu (niem. Zentrale Stelle der Landesjustizverwaltungen zur Aufklärung Nationalsozialistischer Verbrechen), ale i jej działania nie przyniosły pożądanych rezultatów.
Dodatkowo na przełomie lat 80. i 90. gminy Walim i Głuszyca sprzedały część działek na terenie których znajdowały się obozy AL Riese. W latach 2015-2019 wyrażono zgodę na ich zabudowanie i proces ten stopniowo postępuje.

Dlatego kluczowe jest rozpoczęcie kompleksowy badań obejmujących:
a) zlokalizowanie obozów,
b) potwierdzenie ich położenia,
c) przeprowadzenie inwentaryzacji pozostałości po obozach,
d) opracowanie planów obozów w oparciu o dane archiwalne i inwentaryzację terenową,
e) upamiętnienie wybranych obozów w terenie w przypadku uzyskania zgody od właściciela terenu,
f) opracowanie dokumentacji pozwalającej lokalnym jednostkom samorządowym odpowiednią ochronę tych miejsc oraz udostępnienie wyników w postaci strony internetowej przedstawiającej plany obozów nałożone na aktualną sytuację terenową (tzw. geoportal).

Badaniami zostanie objętych 13 obozów:
1) Tannhausen (Jedlinka Zdrój)
2) Wüstestewaltersdorf (Walim),
3) Falkenberg (Sokolec),
4) Schotterwerk (Głuszyca Górna)
5) Erlenbusch (Olszyniec),
6) Fürstenstein (Książ),
7) Märzbachtal (Marcowy Strumień),
8) Wolfsberg (Włodarz),
9) Wüstegiersdorf (Głuszyca),
10) Säuferwasser (Kłobia),
11) Dörnhau (Kolce),
12) Kaltwasser (Zimna k. Głuszycy),
13) Lärche.